Granica Warmii

Niewielu mieszkańców naszego regionu, a tym bardziej przybywających tu turystów jest w stanie z pewnością odpowiedzieć na pytanie gdzie właściwie znajduje się Warmia, a gdzie Mazury.

Przedstawiam zatem mapę, która mam nadzieję, pomoże odnaleźć się w tych historycznych krainach. Na początek Warmia.

Ziemie które do dziś określamy jako Warmię, wydzielone zostały z obszaru diecezji warmińskiej ok. roku 1251 ? w początkach sprawowania urzędu pierwszego biskupa warmińskiego, Anzelma ? jako przynależne biskupowi dominium. Odtąd na terenie tym biskupi warmińscy sprawowali władzę nie tylko duchową, ale także świecką, co zapewniało z kolei pozyskiwanie środków na utrzymanie biskupa i kapituły. Granice dominium z tego pierwszego okresu trudno odtworzyć, ale jak należy rozumieć, sięgały nieco dalej na wschód w stosunku do tych pokazanych na mapie. Okolice Pasymia, Kętrzyna i Bartoszyc wyrokiem sądu rozjemczego z 1375 roku przeszły w ręce zakonu krzyżackiego. Tak ukształtowany obszar przetrwał już bez istotnych zmian do 1772 roku, do I rozbioru Polski.

Warmia przez cały ten czas zarządzana przez biskupów zachowała dużą niezależność. Po II pokoju toruńskim w 1466 roku w całości weszła w skład Królestwa Polskiego wyraźnie rysując się swym terytorium na tle Prus Zakonnych ? potem Książęcych. Warto w tym miejscu podkreślić, że po sekularyzacji zakonu, stała się też enklawą katolicyzmu.

Po zaborze Warmii przez Prusy, biskupi utracili władzę świecką, a funkcjonujące wcześniej jednostki administracyjne ? komornictwa, zastąpiły powiaty: braniewski, lidzbarski, reszelski i olsztyński. To właśnie w ich granicach zewnętrznych odczytać możemy z dużą dokładnością granice dawnej Warmii.

Do wykreślenia granic posłużyły mi archiwalne niemieckie mapy topograficzne w skali 1:25000, tzw. Messtischblatty. Udostępnione są przez niekomercyjne składnice internetowe i zebrane w ramach projektu MAPSTER.

Mapa Świętej Warmii ? prezentuję także obraz archiwalnej mapy Warmii ? dzieło Jana Fryderyka Enderscha z 1755 roku. Mimo oczywistych niedokładności w opracowaniu osiemnastowiecznego kartografa i trudności w skalibrowaniu mapy, przebieg granicy jest bardzo zbliżony.

Kreśląc granice Warmii porównywałem archiwalne mapy z obecnym podziałem administracyjnym. Jak się okazuje w wielu miejscach granice gmin i powiatów nadal prowadzą tak jak przed wiekami choć układ całego terytorium został już zatarty. Większość terytorium Warmii mieści się w granicach powiatów: olsztyńskiego, lidzbarskiego i braniewskiego. Największe zmiany zaszły w przebiegu południowo-wschodnich granic Warmii, które dawniej stanowiły proste odcinki, nie związane z naturalnymi formami terenowymi ? zupełnie jak obecna granica z Obwodem Kaliningradzkim Wink

Do mapy będę dodawał także lokalizację materialnych śladów warmińskiej granicy ? tych autentycznych i tych pojawiających się współcześnie, dzięki lokalnym działaniom miłośników historii i tradycji regionalnych.